De piramide van de Kazernestraat

In de wetenschap worden verwijzingen naar het werk van anderen wel gezien als teken van ‘impact’. In de rechtswetenschap wordt niet alleen verwezen naar het werk van andere auteurs, maar ook naar rechterlijke uitspraken. Van een rechterlijke uitspraak waar veel naar wordt verwezen in het juridisch debat, wordt wel gezegd dat deze ‘autoriteit’ heeft. Een uitspraak met (blijvende) impact dus. Dat verwijzen gebeurt in wetenschappelijke publicaties waarin rechtspraak wordt geanalyseerd, maar het gebeurt eigenlijk ook in het onderwijs. Want in het juridische onderwijs moeten studenten rechterlijke uitspraken bestuderen, analyseren en kunnen toepassen op nieuwe casus. Bij civielrechtelijke vakken in de bacheloropleiding worden bijvoorbeeld veel uitspraken (arresten) van de Hoge Raad voorgeschreven. Dat gaat om verplichte vakken als inleiding privaatrecht, verbintenissenrecht, goederenrecht. Bij die vakken is het voor studenten van belang om kennis te hebben van de belangrijkste arresten, bijvoorbeeld omdat ze baanbrekend zijn, invulling en zin geven aan wettelijke normen en de rechtsontwikkeling vormgeven. Maar zijn het op Nederlandse faculteiten ook allemaal dezelfde arresten die worden voorgeschreven? Nou nee, niet echt. Dat bleek mij althans toen ik onze rechtenfaculteiten vroeg om een overzicht van de voorgeschreven vermogensrechtelijke rechtspraak. Ik doe hier kort verslag van wat ik noemen wil ‘de piramide van de Kazernestraat’. Verderop zal duidelijk worden wat ik daar mee bedoel. Er worden aan acht Nederlandse rechtenfaculteiten in totaal 400 vermogensrechtelijke arresten voorgeschreven. Het gaat overwegend om arresten van de Hoge Raad. Een zeer klein aantal uitspraken van lagere rechters en HvJEU is ook meegenomen in de telling. Laten we eens wat feiten op een rij zetten: acht rechtenfaculteiten schrijven in totaal 400 vermogensrechtelijke arresten voor. De oudste uitspraak is van 1905 en de nieuwste van 2014. Er worden veel nieuwere uitspraken voorgeschreven (mean: 1997).

jaartallen tabel

verdeling in jaartallen van de 400 arresten.

Maar niet alleen de verdeling in jaartallen is scheef. Ook de spreiding qua aantallen ‘citaties’ in het voorgeschreven studiemateriaal is scheef. Van de 400 arresten wordt slechts 36% op meer dan één faculteit tegelijk voorgeschreven. Slechts 50 worden voorgeschreven op vier of meer faculteiten. En de top wordt snel smaller: er zijn slechts 15 arresten die de tand des tijds overleven en op zes of meer faculteiten worden voorgeschreven, slechts vier arresten die op zeven faculteiten en slechts twee arresten die op acht faculteiten voorgeschreven zijn: Kelderluik en Haviltex. De ‘citaties’ zijn dus piramidevormig. Vandaar dus ‘de piramide van de Kazernestraat’. De top van de piramide ziet er als volgt uit (de 30 hoogst genoteerde arresten):

aantal faculteiten dat het arrest voorschrijft naam arrest jaartal
8 HR Kelderluik 1965
8 HR Haviltex 1981
7 HR Jansen/Jansen 2000
7 HR CBB/JPO Projecten 2005
6 HR Baris / Riezenkamp 1957
6 HR Tandarts 1958
6 HR Bunde/Erkens; Misverstand 1976
6 HR Hofland/Hennis 1981
6 HR Dépex/Curatoren van Bergel e.a. 1991
6 HR Portacabin 1997
6 HR Geurtzen/Kampstaal 1999
6 HR Kinheim/Pelders 2000
6 HR Bramer/Hofman 2002
6 HR Oryx/Van Eesteren 2004
6 HR Pensioenfonds DSM/Fox 2004
5 HR Blaauboer/Berlips 1905
5 HR Booy/Wisman 1966
5 HR Pos/Van den Bosch 1967
5 HR Hoogovens/Matex 1979
5 HR Plas/Valburg 1982
5 HR Breda/Antonius 1990
5 HR Van Geest/Nederlof 1990
5 HR Mulder q.q./CLBN 1995
5 HR Mol c.s./Meijer Beheer 2000
5 HR Oerlemans/Driessen 2001
5 HR Taxibus 2002
5 HR Endlich/Bouwmachines 2004
5 HR Jetblast 2004
5 HR Nefalit-Karamus 2006
4 HR Saladin/HBU 1967

Als we ons die 400 arresten voorstellen als een piramide, waarbij de top bestaat uit ‘de meest geciteerde arresten’ – de door acht faculteiten voorgeschreven arresten – en de bodem uit de arresten die slechts door één faculteit worden voorgeschreven, dan kunnen we constateren dat slechts heel weinig arresten de top bereiken. Kennelijk produceert de Hoge Raad als ‘veelschrijver’ slechts enkele uitschieters die veel ‘verwijzingen’ opleveren; het gros wordt slechts door weinigen aangehaald en bereikt niet de top van de piramide. Oudere arresten die niet gesneuveld zijn op de overlevingstafel, maken grotere kans om op meer dan één faculteit te worden voorgeschreven dan jongere arresten (correlatie tussen leeftijd van het arrest en het aantal ‘citerende’ faculteiten; : R = – 0.194, n= 400, p<0.001). Ik zou dat een maat voor impact noemen: de blijvende waarde van een gerijpt arrest. piramide Wat vertelt ons dit nu? Ik noem een tweetal gedachten die bij mij opkomen. Allereerst: we associëren ‘autoriteit’ met anciënniteit: de oude arresten hebben blijvende impact, anders zouden ze niet (meer) voorgeschreven worden. Maar als meting uitwijst dat twee arresten van na 2010 er uit springen omdat zij nu al op vier faculteiten worden voorgeschreven (Lundiform en Intergamma), is dat dan niet ook een maat voor impact? arresten oud en nieuw In de tweede plaats:iedereen die iets weet van vermogensrecht zal begrijpen waarom Kelderluik en Haviltex zo belangrijk worden gevonden. De meting levert in dat opzicht dus een evidentie op. Maar misschien is de meting juist belangrijker om objectief inzichtelijk te maken dat arresten X, Y en Z niet door iedereen belangrijk worden gevonden. Sterker nog: elke faculteit heeft eigen ‘favorieten’. Er bestaat geen ‘landelijk overleg’ voor het voorschrijven van arresten en het bestaan van de top-tien van meest voorgeschreven arresten duidt dus op een kleine kern van gedeelde motieven voor het voorschrijven. Maar voor het merendeel van de gevallen hanteren we als docenten vanuit onze eigen ervaring en voorkeuren een eigen ‘beleid’ om arresten wel of niet voor te schrijven. En laten we wel wezen: één verwijzing is geen verwijzing…


 Verwijzingen

  • Nadere literatuur: W.H. van Boom, ‘Door meten tot weten’ – over rechtswetenschap als kruispunt, oratie Leiden 2015 (te verschijnen bij BJu)
  • Met dank aan de verschillende rechtenfaculteiten voor het verstrekken van de informatie en aan Janna Vermolen voor dataverwerking

2 thoughts on “De piramide van de Kazernestraat

  1. Hanneke Moons

    Wat leuk om weer eens de namen van al die oude arresten te lezen. Dank voor deze aardige verhandeling.

    Van het overzicht https://willemvanboom.files.wordpress.com/2015/05/arresten-oud-en-nieuw.png waren tijdens mijn opleiding aan de OU 14 van de 15 uitspraken tot 1995 (jaar van mijn afstuderen) verplicht. Alleen aan het tandartsarrest heb ik geen herinnering. Zouden die arresten inmiddels uit het curriculum zijn gehaald? Of vormt de OU de uitzondering?

    Met verbazing las ik dat slechts vier arresten op zeven faculteiten en slechts twee arresten op acht faculteiten voorgeschreven zijn. Wat doen ze elders eigenlijk dan wel? Hoe ziet het onderwijs op die andere faculteiten eruit? Ik vond het zelf heel plezierig om bij leerstukken de achtergrond onderwezen te krijgen. Wanneer, waarom en in welke casus werd voor het eerst een belangrijke rechtsvraag beantwoord. En hoe ontwikkelde dit leerstuk zich daarna.

    Overigens zou bij dit onderzoek ook Wikipedia betrokken kunnen worden. Ik heb een paar uitspraken gegoogeld en die werden allemaal heel goed op Wikipedia uit de doeken gedaan. Dus: welke uitspraken haalden wel en welke haalden niet Wikipedia. Dat zal ook iets zeggen over het belang dat aan deze uitspraken wordt gehecht.

    Reply
  2. Pingback: Oude arresten, nieuw jasje – Willem van Boom

Leave a Comment!

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s